Friday, February 13, 2015

'आयटी' गाथा एका बूमिंग उद्योगाचा विलक्षण प्रवास

पुस्‍तकाचे नावः 'आयटी' गाथा एका बूमिंग उद्योगाचा विलक्षण प्रवास
लेखक/संकलकः अतूल कहाते
राेहन प्रकाशन
पहिली आवृत्ती - 25 डिसेंबर 2013
मूल्‍य रु. 150/-

अनेक वर्षे माहिती तंत्रज्ञान ( आय.टी. ) उद्योगात काम केल्‍यानंतर श्री. अतूल कहाते यांनी या क्षेत्राचा भारताशी संबंधित असा थोडक्‍यात इतिहास लिहिलेला आहे. माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राविषयी अमूल्‍य माहिती या पुस्‍तकामध्‍ये अापल्‍याला मिळते. या क्षेत्रामध्‍ये काम करणा-या तरुण पिढीच्‍या जीवनावर, या क्षेत्राचे कोणते परिणाम होतात. तसेच समाजजीवनावर माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राचे कोणते परिणाम होतात याची माहिती या पुस्‍तकामधून सोप्‍या भाषेत कळते.
मराठी भाषेमधून अशा प्रकारची पुस्‍तके एकंदरित कमीच असतात. आय.टी. उद्योगाचा इतिहास घडताना सदर लेखकाने पाहिला असून ही माहिती थेट आपल्‍या मातृभाषेमधून आपल्‍यापर्यंत येते. पृष्‍टसंख्‍या केवळ १५९ असली तरी प्रत्‍येक ओळ आपल्‍याबरोबर काही संदर्भ घेऊन येते. यामुळे एकदा वाचून हे पुस्‍तक समजल्‍यासारखे वाटते मात्र समजत नाही. विचारांना चालना देणारे असे हे पुस्‍तक आहे.

Friday, December 30, 2011

स्‍थल-काल

पुस्‍तकाचे नावः स्‍थल-काल
लेखक/संकलकः अरुण टीकेकर
मौज प्रकाशन
पहिली आवृत्ती - 1 फेब्रुवारी 2004
मूल्‍य रु. 650/-

मुंबईचा स्‍थानिक इतिहास, पुण्‍याचा स्‍थानिक इतिहास आणि एकूणच महाराष्‍ट्रामधील अनेक स्‍थळांचा स्‍थानिक इतिहास या पुस्‍तकामध्‍ये छोट्या-छोट्या लेखांच्‍या स्‍वरुपात दिला आहे. आपल्‍याला या छोट्या छोट्या गोष्‍टींविषई नकळतपणे कुतुहल असते. 

बघा इतिहास म्‍हणजे राज्‍यकर्ते, लढाया, जय-पराजय हे आहेच पण त्‍याचबरोबर स्‍थानिक इतिहास हा त्‍या त्‍या ठिकाणी राहणा-या लोकांना आपल्‍या प्रेमात पाडतो. मुंबईत राहणारी लोकं चर्चगेट येथे अनेक वेळा जात-येत असतील पण फ्लोरा फाउंटनच्‍या जवळच्‍या परिसरामध्‍ये असणारी एक ऐतिहासिक विहीर एका पारशी माणसाने इ.स. 1732 च्‍या सुमारास बांधली होती, हे कळल्‍यावर आपल्‍याला आनंद होतो. (मुसलमान असल्‍याची शंका आल्‍यामुळे या पारशी माणसाला मराठ्यांनी पकडले होते. आपण पारशी असल्‍याची खात्री पटवून देऊन तो मराठ्यांच्‍या तावडीतून सहीसलामत सुटला. याकरिता काही दानधर्म करावा या हेतूने त्‍याने चर्चगेट परिसरामध्‍ये एक विहीर खोदवून घेतली. आजदेखील ही विहीर सुशोभित आहे. या विहीरीच्‍या आजूबाजूला सुशोभिकरणासाठी केलेले बांधकाम आहे तसेच या बांधकामावर रंगित काचा बसविल्या आहेत व या बांधकामावरुन सुंदर वेली सोडल्‍या आहेत. येणा-या जाणा-यांना बसण्‍यासाठी लाकडी बाके आहेत.)

ब्रिटिशांच्‍या विजयाबरोबर भारतीय समाजामध्‍ये नवनवीन संस्‍था उभ्‍या राहू लागल्‍या. आधुनिक शिक्षणाची दारे सर्वांना खुली होऊ लागली. रेल्‍वे मार्ग बांधले गेले, वर्तमानपत्रे सुरु झाली या सर्वांचा हा इतिहास आहे. तसेच समाजाला नवीन दिशा देणा-या भारावलेल्‍या लोकांचा हा इतिहास आहे. 

हा स्‍थानिक इतिहास वाचतांना या पुस्‍तकामधील संदर्भ गूगलमध्‍ये पाहिले तर आणखी मनोरंजक माहिती मिळते. गूगल इमेजेस मध्‍ये स्‍थानिक इतिहासाशी संबंधित सुंदर चित्रे व फोटो सापडतात.

एकूणच इंटरनेटच्‍या साथीने हे पुस्‍तक वाचल्‍यास आपले स्‍थानिक इतिहासाचे ज्ञान अद्ययावत होते.

Thursday, October 27, 2011

घटनेचे शिल्‍पकार बाबासाहेब आंबेडकर

पुस्‍तकाचे नावः घटनेचे शिल्‍पकार बाबासाहेब आंबेडकर
लेखकः किशोर गायकवाड
प्रकाशकः श्री गंधर्व वेद प्रकाशन, पुणे
मूल्‍यः रु. 160/-

श्री गंधर्व वेद प्रकाशनाच्‍या महाराष्‍ट्र चरित्र ग्रंथमालेमधील हे पुस्‍तक आहे. बाबासाहेबांचे संक्षिप्‍त चरित्र समजून घेण्‍यासाठी हे पुस्‍तक मार्गदर्शक ठरते. आपल्‍याला अनेक गोष्‍टी माहीत असतात. तरी देखील त्‍या गोष्‍टींच्‍या खोलात शिरुन माहिती मिळविण्‍याचा आपण कधी प्रयत्‍न करीत नाही. आपल्‍याला एखाद्या विषयावर दहा ओळी लिहून काढा किंवा 4 मिनिटे बोला असे सांगितले तर आपल्‍याला माहिती असलेल्‍या गोष्‍टी किती आणि माहिती आहेत असे वाटणा-या गोष्‍टी किती यामधील फरक स्‍पष्‍ट होतो. आपल्‍याला बाबासाहेब आंबेडकर माहीत असतात तरी देखील त्‍यांचे चरित्र संक्षिप्‍त का होईन आपल्‍या नजरेखालून गेलेले नसते. आपल्‍याला रियासतकार सरदेसाई माहित असतात पण त्‍यांचे देखील चरित्र संक्षिप्‍त का होईना आपल्‍या नजरेसमोरुन गेलेले नसते. हीच गरज श्री गंधर्व वेद प्रकाशनाने पूर्ण करण्‍याचा प्रयत्‍न केला आहे.

या इतिहासप्रसिद्ध लोकांचा जीवनसंघर्ष वाचनीय असतो, रोमहर्षक असतो, अभूतपूर्व असतो. भले साहित्यिकदृष्ट्या उपमा, अलंकार, भाषेचा डौलदारपणा इत्‍यादी काही असेल किंवा नसेल पण मुळात त्‍यामागील आशय इतका अर्थपूर्ण असतो की ते साहित्‍य वाचनीय होते.

या पुस्‍तकामध्‍ये बाबासाहेबांच्‍या नेतृत्‍वाखालील बहिष्‍कृत हितकारिणी सभेचे पत्रक अतिशय वाचनीय आहे. त्‍यामधील माझ्या स्‍मरणार राहिलेली वाक्‍ये पु्ढीलप्रमाणे -

  • अनेक दिवसांपासून स्‍वतःस अयोग्‍य व अपवित्र मानून घेतल्‍यामुळे नैतिकदृष्‍ट्या बहिष्‍कृत लोकांमधील आत्‍मबल व स्‍वाभिमान ही जी उन्नतीची आद्य कारणे, ती अगदी लयास गेली आहेत. 
  • गरिबांस गरीबी तर नडतेच, पण त्‍यांच्‍या मार्गातील खरी अडचण म्‍हटली म्‍हणजे त्‍यांची शिथीलता व त्‍यांचे औदासिन्‍य. या शिथिलतेपासून व औदासिन्‍यापासून त्‍यांची सोडवणूक करण्‍यास त्‍यांच्‍यात चैतन्‍याचा व होत असलेल्‍या अन्‍यायाच्‍या चिडीचा संचार झाला पाहिजे.
  • बहिष्‍कृत वर्ग जरी गरीबीत आहे तरी त्‍यांच्‍यात देखील सामुदायिक प्रसंगी शेकडो रुपयांचा चुराडा होतो. लग्‍नसमारंभाच्‍या वेळी गरीबातले गरीब लोकही चुरशीस बळी पडतात व नसत्‍या डामडौलासाठी जेवणात व वरातील एकापेक्षा एक चढ होऊन पैशांची उधळपट्टी करतात. 
  • समाज ही एक नौकाच आहे व ज्‍याप्रमाणे आगबोटीत बसून प्रवास करणा-या उतारुने नुकसान करण्‍याच्‍या हेतूने जर का इतरांच्‍या खोलीस छीद्र पडलेले पाहिले व आपल्‍या विघ्‍नसंतोषी स्‍वभावामुळे किंवा नुसत्‍या बेगुमानपणामुळे ते छीद्र बुजवण्‍याचा प्रयत्‍न केला नाही, तर सर्व बोटीबरोबरच त्‍यालाही, आधी नाही मागाहून, जलसमाधी ही घ्‍यावी लागणारच, खितपत पडलेला बहिष्‍कृत समाज काही थोडाथोडाका नाही. अखिल हिंदुस्‍थानातील लोकसंख्‍येचा तो सहावा भाग आहे.
बाबासाहेबांनी आयुष्‍यभर लढाईचं केली. असे करतांना त्‍यांना फार मोठ्या दडपणांना सामोरे जावे लागले. यामुळे त्‍यांना अनेक वेळा जिवावर बेतणारे आजार झाले व या आजारांमधून ते अनेक वेळा सुहृदांच्‍या सेवेमुळे, सहकार्यामुळे व वैद्यकीय उपचार तसेच भीमासारखी इच्‍छाशक्‍ती या सर्वांच्‍या बळावर सुखरूप पणे बचावले. हे चरित्र वाचणे कठीण आहे. सतत संघर्ष संघर्ष आणि संघर्ष. हे पुस्‍तक एका बैठकीत वाचता येत नाही. जसे     स्‍वा. सावरकरांचे माझी जन्‍मठेप सलग वाचणे शक्‍य होत नाही. तसेच हे पुस्‍तक देखील आहे.

आपल्‍या काही समजुती असतात, म्‍हणजे असे की बाबासाहेब म्‍हंटले की दलितांविषई काही तरी असणार पण असे चरित्रग्रंथ वाचल्‍याने आपल्‍या समजुती वास्‍तवाशी पडताळून पाहता येतात. बाबासाहेबांच्‍या समाजोन्नतीच्‍या कार्यामध्‍ये अनेक सवर्ण देखील सामील होते ही नवीनच माहिती आपल्‍याला या पुस्‍तकामधून मिळते. 

आपण ज्‍या समाजात राहतो, त्‍या समाजामध्‍ये पूर्वी घडून गेलेल्‍या मोठमोठ्या घडामोडी आपल्‍याला माहिती असणे आवश्‍यक आहे आणि या दृष्‍टीने देखील हे पुस्‍तक वाचणे आवश्‍यक आहे.





Wednesday, October 19, 2011

संस्‍कार

पुस्‍तकाचे नावः संस्कार
लेखकः वि. गो. कुलकर्णी
प्रकाशकः मनोविकास प्रकाशन
प्रकाशन दिनांकः 14 नोव्‍हेंबर 2003
मूल्‍यः 100/-

या पुस्‍तकाचे वर्णन करणे कठीण आहे. मात्र हे पुस्‍तक संग्रही ठेवण्‍याजोगे आहे, एवढेच मी सांगू शकतो. जेव्‍हा कधी निवांत वेळ मिळेल तेव्‍हा या पुस्‍तकामधील एक प्रकरण वाचावे आणि त्‍यावर चिंतन करावे. आपल्‍याला आपलेच जीवन त्‍या लेखांमध्‍ये दिसते. आपल्‍याच आयुष्‍यातील प्रसंग त्‍या लेखांमध्‍ये आपण वाचत असतो आणि नवीन काही शिकत असतो. मात्र हे शिकणं कंटाळवाणं नसतं, तर आनंददायी असतं.

भारतीय नागरिक म्‍हणून आपल्‍यामध्‍ये काय कमतरता आहेत तसेच मराठी माणूस म्‍हणून आपल्‍यामध्‍ये काय कमतरता आहेत याचे वर्णन छोट्या छोट्या किश्‍श्‍यांमध्‍ये सांगितले आहे. मात्र एवढेच नाही आणखी देखील बरेच काही आहे.

इ.स. 2000 च्‍या पुढेमागे लोकसत्ता दैनिकाच्‍या रविवारच्‍या अंकामध्‍ये श्री. वि. गो. कुलकर्णी यांचे लेख छापून येत असत. त्‍या लेखांनाच पुस्तकाचे स्‍वरुप दिले आहे.


Friday, October 14, 2011

पूरक माहिती किंवा संदर्भासाठी विकीपीडिया (एन्‍सायक्‍लोपीडिया)

http://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page
एखादे पुस्‍तक वाचत असतांना आपल्‍याला काही बाबतीत विशेष माहिती किंवा विस्‍तारित स्‍वरुपामधील माहिती मिळवावी अशी इच्‍छा होते, पण अशी माहिती आपल्‍याला कुठे मिळेल हे माहीत नसते. विकीपीडिया हा ऑनलाईन ज्ञानकोष याबाबतीत उत्तम काम करतो. उदाहरणार्थ आपल्‍याला एखादे पुस्‍तक वाचतांना - ग्रेट इंडियन पेनिन्‍सुला रेल्‍वे या विषई जास्‍तीची माहिती घ्‍यावी असे वाटले तर विकीपीडियाच्‍या सर्च विंडोमध्‍ये -  ग्रेट इंडियन पेनिन्‍सुला रेल्‍वे हे टाईप करावे. यानंतर काही सेकंदांमध्‍येच  विकीपीडियामधील सर्व माहिती आपल्‍यासमोर येते. 

या ज्ञानकोषामधील एंट्रीज अद्ययावत असतात तसेच त्‍या एंट्रीज तज्ञांच्‍या सहाय्याने केल्‍या जातात यात संशय नाही. या एंट्रीज आपल्‍यासारखा सामान्‍य वाचक एडिट करु शकतो मात्र हे बदल कायम करण्‍याचे किंवा न करण्‍याचे अधिकार विकीपीडियाने स्‍वतःकडे राखून ठेवलेले आहेत. 

महाराष्‍ट्रामधील काही गावांविषई देखील उत्तम माहिती दिली आहे. उदा. रायगड जिल्‍ह्यातील पेण हे गाव. याची माहिती  विकीपीडियामध्‍ये उत्तमरित्‍या दिलेली आहे. पेणच्‍या कोल्‍ह्टकरांची मुलगी सदाशिवरावभाऊ पेशवे यांना दिली होती ही माहिती देखील  विकीपीडियामध्‍ये आहे. हे बघून माझ्या आश्‍चर्याला पारावार राहिला नाही. अगदी स्‍थानिक पातळीवरील माहिती देखील  विकीपीडिया कशी मिळवितो हा प्रश्‍न मला पडला. 

 विकीपीडियाचे स्‍थानिक भाषांमधील अवतार देखील आहेत व त्‍यावर स्‍वयंसेवकांची नोंदणी चालू असते. या स्‍वयंसेवकांनी म्‍हणजे तुमच्‍या माझ्यासारख्‍या लोकांनी  विकीपीडियाचे भाषांतर इत्‍यादीचे काम करुन द्यावे अशी अपेक्षा असते. मात्र इंग्रजी विकीपीडियाचे स्‍वरुप, आवाका बघितल्‍यावर असे लक्षात येते की, अनेक पगारी लोक सदर वेबसाईट अद्ययावत ठेवण्‍याकरिता झटत असावेत. 


Monday, October 10, 2011

जगन्नाथ शंकरशेट

पुस्‍तकाचे नावः समाजपुरुष जगन्नाथ शंकरशेट
लेखिकाः अमला नेवाळकर
प्रकाशकः श्री गंधर्व वेद प्रकाशन
प्रकाशनः नोव्‍हेंबर 2010
मूल्‍यः रु. 180/-
gandharv_ved@hotmail.com

जगन्नाथ शंकरशेट यांचे संक्षिप्‍त चरित्र. प्रथितयश व्‍यापारी शैक्षणिक कार्याकरिता स्‍वतःचे जीवन कसे कारणी लावतो याची गोष्‍ट. इंग्रजांच्‍या अंमलाखालील भारताकरिता काय आवश्‍यक आहे याची जाण असल्‍यामुळे जगन्नाथ शंकरशेट यांनी शैक्षणिक संस्‍था उभारण्‍याकरिता आपले तन-मन-धन कारणी लावले. तसेच आधुनिक मुंबईची पायाभरणी करण्‍यामध्‍ये पुढाकार घेणारे एक पुढारी, देणगीदार म्‍हणून देखील नानांचे कार्य वाखाणले आहे. 

हे पुस्‍तक वाचतांना असे जाणविते की, ब्रिटिश राज्‍यकर्ते जरी परकीय होते तरी त्‍यांना सनदशीर मार्गाने प्रयत्‍न केल्‍यावर काही सुधारणा नाईलाजाने का होईना कराव्‍या लागल्‍या आणि पुढे नकळतपणे असेही जाणविते की राज्‍यकर्ते म्‍हणून त्‍यांची सद्सद्विवेकबुद्धी आजच्‍या राज्‍यकर्त्‍यांपेक्षा जास्‍त प्रखर होती. पिढ्यानपिढ्या मुंबईमध्‍ये राहिलेल्‍या माणसांच्‍या मानसिकतेमधील फरक देखील जाणवितो कारण मराठेशाही बुडाल्‍याचे दुःख जसे उर्वरित महाराष्‍ट्रामधील जनतेला झाले तसे मुंबईमधील माणसांना झाले नसावे कारण ते ब्रिटिश अमलाखालीच रहात होते. मात्र ब्रिटिशांची मानसिकता मुंबईमधील सुजाण नागरिक  उत्तम प्रकारे ओळखून होते. सनदशीर मार्गाने प्रयत्‍न केल्यास ब्रिटिशांना देखील रास्‍त मागण्‍या मान्‍य करणे कठीण जात असे असे आणखी बरेच काही . . .

या पुस्‍तकामधील सर्वात वाचनीय भाग म्‍हणजे, बॉम्‍बे असोसिएशनची स्‍थापना (इ.स. 1852). नाना शंकरशेटांच्‍या प्रोत्‍साहनाने जनमत जागृतीसाठी, भारतीयांवरील अन्‍यायाचे निवारण करण्‍यासाठी व राजकीय सुधारणा घडवून आणण्‍याकरिता - बॉम्‍बे असोसिएशनची स्‍थापना केली. या बॉम्‍बे असोसिएशनचेच रुपांतर पुढे - इंडियन नॅशनल कॉंग्रेस मध्‍ये झाले (इ.स. 1885). ब्रिटिशांना त्‍यांच्‍या देशामध्‍ये उपलब्‍ध असलेल्‍या शिक्षणाप्रमाणे शिक्षण घेऊन तसेच ब्रिटिश राजसत्तेची पूर्ण ओळख झालेली नवीन पिढी, ब्रिटिशांप्रमाणे संस्‍था स्‍थापन करुन राजकीय सुधारणांची मागणी करु लागली. ही मागणी सनदशीर मार्गाने असल्‍यामुळे - न्‍यायप्रीय ब्रिटिश कंपनीची पंचाईत झाली. या संघटनेमध्‍ये म्‍हणजेच बॉम्‍बे असोसिएशनमध्‍ये प्रतिष्ठित व्‍यापारी, उच्‍चशिक्षित तरुण असे लोक असल्‍यामुळे व त्‍यांच्‍यामधील अनेक जण पिढ्यानपिढ्या मुंबईचे रहिवासी असल्‍यामुळे बॉम्‍बे असोसिएशनवर बंदी घालणे देखील कठीण होऊन बसले. यामध्‍ये बहुसंख्‍येने पारशी व गुजराती व्‍यापारी होते. त्‍यांचे स्‍थानिक इंग्रजांशी जिव्‍हाळ्याचे संबंध तयार झाले होते. बरेचसे इंग्रज अधिकारी देखील भारताच्‍या विकासाकरिता प्रामाणिकपणे प्रयत्‍न करीत होते त्‍यामुळे बॉम्‍बे असोसिएशनला यश मिळविणे सोपे गेले.

गिरगावामध्‍ये जगन्नाथ (नाना) शंकरशेटांचा वाडा होता. आत्ता (इ.स. 2011) साठीला आलेल्‍या स्‍थानिक लोकांच्‍या आठवणीमध्‍ये तो वाडा आहे. काही वर्षांपूर्वीच या वाड्याच्‍या जागी मोठी इमारत बांधली गेली. 

चरित्र वाचतांना काय होते की गोष्‍ट वाचण्‍याच्‍या नादामध्‍ये आपण कठीण कठीण गोष्‍टी देखील सहजपणे समजून घेऊ शकतो. गोष्‍ट ऐकणे/वाचणे कुणाला आवडत नाही? 

शैक्षणिक संस्‍था चालविणार-या लोकांनी, शैक्षणिक संस्‍थांशी संबंधित लोकांनी आवर्जुन वाचावे असे पुस्‍तक.


Monday, October 3, 2011

धार्मिक विषयासंबंधी पुस्तके




धार्मिक विषयासंबंधी पुस्तकांची उत्तम वेबसाईट म्‍हणून पुढील वेबसाईट बघावी.
http://www.gitapress.org/


या वेबसाईटवरुन पुस्तके ऑनलाईन विकत देखील घेता येतात. लहान मुलांकरिता देवादिकांची सुंदर चित्रे असलेली पुस्‍तके. मोठ्यांच्‍या करिता धार्मिक विषयांवरील सोपी पुस्‍तके अशी अनेक पुस्‍तके मिळतात. आपल्‍याला कल्‍पना करता येणार नाही एवढी विविधता या पुस्‍तकांमध्‍ये आहे. एकदा धार्मिक विषयांवरील पुस्‍तके असे म्‍हंटले की आपल्‍याला वाटते की स्‍तोत्रे, मनाचे श्‍लोक इत्‍यादी असतील पण तसे नाही. येथे धार्मिक या सदराखाली इतक्‍या विविध प्रकारची पुस्‍तके उपलब्‍ध आहेत की काय घेऊ आणि काय नाही असे होते. अधिक माहितीकरिता वरील वेबसाईटवरील कॅटलॉग पहावा. 

अनेक भारतीय भाषांमध्‍ये ही पुस्‍तके मिळतात. एकेका पुस्‍तकाच्‍या दहा-बारा आवृत्‍त्‍या निघालेल्‍या असतात आणि एका आवृत्तीमध्‍ये किती पुस्‍तके छापली जातात . . . . . कल्‍पना करा . . . . . धार्मिक विषयावरील पुस्‍तके  . . . . . दहा हजार.

    
मुंबईमध्‍ये मरील लाईन्‍स स्‍टेशनच्‍या बाहेर, पूर्वेच्‍या बाजूला, स्‍टेशनपासून पाच मिनिटांच्‍या अंतरावर गीता प्रेस चे दुकान आहे. येथे ओपन अॅक्‍सेस पद्धत आहे. म्‍हणजे येथे आपल्‍याला फिरुन पुस्‍तके बघता येतात. पुस्‍तके हाताळता येतात. ही पुस्‍तके अतिशय वाजवी किंमतीत विकत मिळतात. 

सुंदर छपाई, वाचनीय मजकूर आणि वाजवी किंमत हे या पुस्‍तकांचे वैशिष्‍ट्य आहे.